Fundacja Pamiętamy

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki
Błąd
  • XML Parsing Error at 1:482. Error 9: Invalid character
Start Jan Borysewicz ?Krysia?

Jan Borysewicz ?Krysia?

Email Drukuj PDF

Jan Borysewicz ?Krysia? - legenda nowogrdzkiej Armii Krajowej

Gdy mwimy o Kresach - i tych dawnych, i tych z czasw II Rzeczypospolitej, wrd ich mieszkacw ktrzy na przestrzeni wiekw wsptworzyli nasz kultur duchow i materialny dobrobyt, zawsze nasz uwag przykuwa bd ich obrocy, bdcy symbolem wiernoci i przywizania ludnoci tych ziem do Polski. Kada epoka miaa na Kresach takie postacie. Symbolem Insurekcji Kociuszkowskiej 1794 r. sta si na ziemiach pnocno-wschodnich gen. Jakub Jasiski, ktry wyzwoli Wilno z rk Moskali i w kilka miesicy pniej, gdy powstanie gaso, zgin na szacach Pragi. Powstanie Listopadowe w tej czci ziem polskich zawsze bdzie si nam kojarzy z hrabiank Emili Plater, organizatork dziaa partyzanckich. Dla roku 1863 tak postaci bdzie Ludwik Narbutt, ktry pierwszy podnis sztandar powstania na Ziemi Mickiewicza - lub ksidz Mackiewicz, bdcy jednym z ostatnich, tragicznie schodzcych z placu boju. Okres odzyskiwania niepodlegoci lat 1914-1920 na Kresach kojarzy si bdzie zawsze ze synnym zagoczykiem ppk Jerzym Dbrowskim ?upaszk?, jednym z twrcw Samoobrony Wileskiej.
Lata ostatniej wojny powikszyy w poczet kresowych bohaterw. Historia kadego oddziau partyzanckiego AK na Nowogrdczynie, Grodzieszczynie czy Polesiu, kadej brygady wileskiej AK, wie si ze wspaniaymi oficerami i onierzami, ktrzy odnotowali na swym koncie dziesitki niezwykych wyczynw bojowych. Kilkadziesit lat temu ich pseudonimy, a nierzadko i nazwiska rodowe - znane byy powszechnie, nie tylko wrd mieszkacw ziem wschodnich. Dzi mona natrafi na nie tylko w specjalistycznych publikacjach naukowych.
Jednym z najwybitniejszych dowdcw partyzanckich Armii Krajowej w Nowogrdzkim Okrgu ZWZ-AK by Jan Borysewicz ?Krysia?. Jego wielko tworzy jednak nie tylko ocena dokona organizacyjnych i bojowych, ale te i spoeczny odbir jego postaci przez mieszkacw Ziemi Mickiewicza. Jeszcze za ycia sta si bowiem symbolem kresowego onierza Polski Walczcej. Nie byo chyba bardziej popularnego dowdcy jednostki partyzanckiej na Nowogrdczynie ni ?Krysia? - a przecie w Nowogrdzkim Okrgu AK dziaao, nie liczc mniejszych jednostek, dziewi partyzanckich batalionw AK prowadzonych przez dzielnych oficerw, take synnych i cieszcych si popularnoci wrd ludnoci. Por. ?Krysia? sta si symbolem walki o Polsk - ale te i obrony kresowej ojcowizny, pochodzi bowiem z rodziny z dziada pradziada zamieszkaej na tych ziemiach. Jednakowo skutecznie bi obu okupantw. By dowdc - i przywdc - jak to si dzi okrela ?charyzmatycznym?. Pierwsze strzay oddawa w wojnie obronnej 1939 r. - ostatnie, po piciu latach walki - bojach z nowym - sowieckim okupantem, z Wojskami Wewntrznymi NKWD. Poszed ?do lasu? z siedmioma podkomendnymi - a po roku mia pod swymi rozkazami peny batalion. Cae wyposaenie i uzbrojenie ?Krysia? i jego podkomendni zorganizowali sobie lub zdobyli w walce sami. Tu nie byo ani jednego zrzutu alianckiego, a z nikych dostaw wyposaenia przysyanego przez Central Zaopatrzenia Terenu Kedywu KG AK - nie otrzymali ani jednej sztuki broni. Wrd cierania si wpyww niemieckich, sowieckich, litewskich i biaoruskich - poprowadzi por. Jan Borysewicz miejscow spoeczno polsk do skutecznej walki, zorganizowanej na wzr wojskowy. By przy tym autentycznym obroc kresowych wiosek i zaciankw - kady, kto wystpowa przeciw spoecznoci polskiej, bez wzgldu na to pod jakimi znakami dziaa, spotyka si z jego przeciwdziaaniem. By wietnym oficerem, wybitnym organizatorem, a nade wszystko - przyzwoitym czowiekiem, wietnie rozumiejcym si z onierzami i ludnoci, bez poparcia ktrej adna dziaalno konspiracyjna czy partyzancka nie byaby moliwa.
Jan Borysewicz urodzi si 12 wrzenia 1913 r. we wsi Dworczany pod Wasiliszkami (pow. Szczuczyn, woj. nowogrdzkie, obecnie Biaoru), w rodzinie rolnikw ? zamieszkaej na Kresach od pokole. Jego rodzice byli, jak na wczesne warunki kresowe, ludmi stosunkowo zamonymi - posiadali gospodarstwo o pow. 20 h. Po ukoczeniu, z dobr lokat, szkoy powszechnej w Wasiliszkach, podj nauk w Seminarium Nauczycielskim w Szczuczynie, ktre ukoczy w 1935 r. W okresie tym by harcerzem szczuczyskiej 1 druyny im. Tadeusza Kociuszki. Po ukoczeniu Seminarium Nauczycielskiego odby sub wojskow, w trakcie ktrej zosta skierowany na dywizyjny kurs Szkoy Podchorych w Zambrowie. Zrezygnowa wwczas z zawodu nauczycielskiego i zdecydowa si na podjcie zawodowej suby wojskowej. W 1938 r. ukoczy Szko Podchorych Piechoty w Ostrowi ? Komorowie (Ostrw Mazowiecka), uzyskujc stopie podporucznika. Otrzyma przydzia do 1 batalionu 41 pp stacjonujcego w Suwakach, gdzie powierzono mu funkcj dowdcy plutonu. W szeregach swego macierzystego 41 pp uczestniczy w wojnie obronnej 1939 r. w 29 DP wchodzcej w skad Armii ?Prusy?.
Unikn niewoli i zdoa dotrze do Wilna, znajdujcego si wwczas pod okupacj litewsk, a nastpnie sowieck. W 1940 r. podczas prby przedostania si do formowanej na zachodzie Armii Polskiej zosta aresztowany przez NKWD i uwiziony pocztkowo w Baranowiczach, a nastpnie w Brzeciu. Podczas ewakuacji wizienia po wybuchu wojny niemiecko ? sowieckiej w czerwcu 1941 r. zdoa, pomimo ostrzau, uciec z konwoju prowadzonego przez funkcjonariuszy NKWD (spord czterech uciekajcych wraz z nim osb, jedna zostaa zastrzelona przez bolszewikw). Przedosta si w swoje rodzinne strony pod Wasiliszkami. Tu nawiza kontakt z por. Janem Skorbem ?Puszczykiem? i kierowan przez niego grup kadry Nowogrdzkiego Okrgu ZWZ ? AK (wiadomo, e zosta zaprzysiony w ZWZ-AK jeszcze w 1941 r.). Brak bliszych danych o jego przydziale subowym w pocztkowym okresie suby konspiracyjnej - wedug niektrych przekazw mia od padziernika 1941 r. peni funkcj dowdcy jednego z plutonw terenowych (konspiracyjnych) w kompanii Wasiliszki krypt. ?Pastwisko? (Obwd ZWZ-AK Szczuczyn krypt. ?ka?). Pracowa wwczas jako leniczy na terenie nadlenictwa Wasiliszki. Jesieni 1942 r. przebywa na terenie Lidy, pozostajc, jak mona sdzi, w dyspozycji Komendy Nowogrdzkiego Okrgu AK; zamieszkiwa wwczas u swego kolegi Zygmunta Lisieckiego (okresowo, w pocztkach 1943 r., przebywa take na kwaterach konspiracyjnych na terenie Orodka Iwje - Juraciszki). Ubiega si w tym czasie o zgod przeoonych na utworzenie oddziau partyzanckiego i podjcie czynnych dziaa bojowych. Zezwolenie takie uzyska jednak nie od swej macierzystej Komendy Obwodu Szczuczyn, a bezporednio ze strony Komendanta Okrgu, ktry jednoczenie przydzieli mu jako teren operacyjny pnocno-zachodni czci powiatu lidzkiego.
W cigu maja i czerwca 1943 r. przeprowadzi niezbdne prace organizacyjne, zakoczone sformowaniem na terenie placwki konspiracyjnej AK Biekiewicze - nieduej grupy partyzanckiej, wystpujcej jako oddzia nr 314 (takie system oznacze uywany by wwczas w caym Okrgu Nowogrdek; zmieniono go dopiero jesieni 1943 r., gdy zgodnie z rozkazem KG AK oddziaom partyzanckim nadano nazwy jednostek WP kwaterujcych na terenach ich dziaalnoci przed wojn). W drugiej poowie czerwca oddzia ten wyruszy w pole. Okresowo, w lipcu i sierpniu 1943 r., doczyli do niego zmobilizowani onierze plutonu konspiracyjnego ?Podzitwa? (Obwd AK Lida, krypt. ?Br?), dowodzonego przez Jzefa Wilbika ?Bradziag?. Stan oddziau siga w tym okresie 30-40 onierzy. W okresie czerwiec - lipiec 1943 r. grupa ?Krysi? operowaa na terenach od Zabocia i Ejszyszek na zachodzie i pnocy, po Lipniszki i Iwje na wschodzie. Zadania oddziau polegay w tym czasie na oczyszczaniu terenu z agentury niemieckiej i sowieckiej oraz band komunistyczno - rabunkowych (wiksze starcia miay miejsce m.in. koo Hermaniszek, Zabociem, Sotaniszkami i Suchwalni; w jednym z nich poleg zastpca komendanta - sier. Wacaw Krugy ?Cichy?).
W sierpniu 1943 r. po utworzeniu z oddziaw partyzanckich obwodw Szczuczyn i Lida zgrupowania Batalionu ?Zaniemeskiego? AK, dowodzonego przez rtm Jzefa wid ?Lecha?, oddzia nr 314 wszed w jego skad jako 3 kompania. Przez cay czas oddzia ?Krysi? zachowa jednak znaczny stopie samodzielnoci, operujc zazwyczaj w pnocnej czci pow. lidzkiego, poza gwnymi siami batalionu dziaajcymi nad Niemnem. 21 i 22 sierpnia 1943 r. oddzia ?Krysi? bi si z Niemcami pod Sukurczami i na botach nad Dzitw. W nastpnym miesicu kompania por. Borysewicza wraz z gwnymi siami Batalionu ?Zaniemeskiego? wzia udzia w rajdzie na tereny Generalnego Komisariatu Litwy, wyrniajc si podczas powrotu z tej wyprawy - w walce 18 wrzenia 1943 r. w rejonie Berdwki. Warto wspomnie, e pojawienie si blisko p tysica polskich onierzy dosownie na przedpolach Wilna wywoao panik wrd wsppracujcych z Niemcami ?aktywistw? litewskich. Jesieni 1943 r. dowodzony przez por. Borysewicza oddzia, liczcy okoo 60-70 onierzy, uzyska status jednostki w peni samodzielnej, stajc si zawizkiem II batalionu 77 pp AK (pocztkowo jako 4 kompania II/77 pp AK pod dowdztwem ppor. Aleksandra Dziakiewicza ?Olesia?). Spord waniejszych akcji przeprowadzonych w tym czasie przez por. ?Krysi naley wymieni rozbicie posterunku andarmerii w Kolenikach i atak na koszary policji litewskiej w Koniawie (na terenie Generalnego Komisariatu Litwy) w listopadzie oraz rozbrojenie grupy andarmw w Bolsiach i posterunku ochronnego w Bolciennikach w grudniu 1943 r. Zim 1943 na 1944 r. pod rozkazy por. ?Krysi? przekazany zosta oddzia sformowany z onierzy kompanii konspiracyjnej Wasiliszki, dowodzony przez por. Janusza Borewicza ?Antoniego?, ktry sta si 5 kompani II batalionu 77 pp AK. W lutym 1944 r. utworzono 6 kompani tego batalionu (dowdca ppor. Kazimierz Krzywicki ?Wiesaw?) oraz zwiad konny i pluton szturmowy. Batalion por. ?Krysi? bardzo szybko rozbudowywa si. W styczniu 1944 r. liczy 140, a w dwa miesice pniej ju okoo 300 onierzy penicych sub w polu, nie liczc rezerw konspiracyjnych.
Od jesieni 1943 r. w batalionie wydawano, technika powielaczow, pismo ?Szlakiem Narbutta?, cieszce si take wielk popularnoci wrd ludnoci cywilnej.
W styczniu 1944 r. oddziay ?Krysi? przeprowadziy kilka spektakularnych operacji bojowych. 9 stycznia odbiy pod Wasiliszkami transport aresztowanych, likwidujc konwj andarmerii, 17/18 stycznia druyna dowodzona przez sier. Alfreda Fryesa ?Bza? rozbia wizienie w Lidzie, uwalniajc okoo 70 osb, za 30 stycznia 4 kompania rozbroia po krtkiej walce garnizon SS i policji w Horodnie (zdobyto 1 ckm, 2 rkm, okoo 50 kb, 100 granatw, 10 tysicy sztuk amunicji i wiele zaopatrzenia). W kwietniu i maju 1945 r. kompanie II batalionu 77 pp rozbroiy zaog andarmerii w miasteczku Sobotniki, posterunek ochraniajcy most na Dzitwie w Mycie, oraz garnizon niemiecki w miasteczku Radu (w tej ostatniej operacji wzito 5 ckm, 11 rkm, 12 MP, 60 kb, 2 granatniki, wiele amunicji i wyposaenia). W czerwcu 1944 r. zdobyto miasteczko Ejszyszki, rozbrajajc kilkudziesiciu policjantw i urzdnikw litewskich oraz zaatakowano stranice graniczne w Krakszlach i Kaszetach (na granicy z Bezirk Biaystok).
Dorobek bojowy oddziaw komendanta ?Krysi? w okresie okupacji niemieckiej siga blisko 100 rnego rodzaju akcji, spord ktrych nie sposb w tym krtkim szkicu wymieni nawet tych najwaniejszych; moemy ograniczy si tu jedynie do przykadw. Tereny ich dziaania w pierwszej poowie 1944 r. znalazy si pod cakowit kontrol Armii Krajowej (wie przestaa dostarcza kontyngenty okupantowi).
Oprcz dowodzenia operujcymi w polu oddziaami II batalionu 77 pp AK, Komenda Okrgu ?Nw? powierzya te por. ?Krysi? zwierzchnictwo nad sieci konspiracyjn w pnocnej czci Obwodu Lida, tworzc batalion terenowy o kryptonimie ?Irena?, skadajcy si z kompanii konspiracyjnych wystawianych przez gminy Bieniakonie, Werenw, Radu i Ejszyszki. W okresie zimy - wiosny 1944 r. z czci si tej konspiracyjnej struktury zmobilizowano kolejn jednostk partyzanck Okrgu AK Nowogrdek - V batalion 77 pp AK, dowodzony przez kpt. dypl. Stanisawa Truszkowskiego ?Sztremera?. Jednostka ta take zostaa podporzdkowana por. Borysewiczowi w ramach nowoutworzonego Zgrupowania ?Pnoc? (w jego skad weszy bataliony II i V 77 pp AK, ktrych maksymalne stany osobowe pod koniec okupacji niemieckiej wynosiy 650 i 400 onierzy). Okoliczno, i pod rozkazy por. Borysewicza przekazano oficera dyplomowanego majcego wyszy stopie ? wyznaczajc mu funkcj jego zastpcy i to wycznie w stosunku do sieci terenowej, wiadczy o jego niezwykle wysokiej ocenie w Komendzie Okrgu.
Batalion por. ?Krysi?, podobnie jak wikszo oddziaw Okrgu AK Nowogrdek, zosta w pocztkach lipca 1944 r. skierowany do akcji na Wilno. Po drodze przeprowadzi szereg akcji przeciwko napotykanym mniejszym oddziaom nienieckim, jednak w wyniku barku precyzyjnych rozkazw - w uderzeniu na miasto noc 6/7 lipca 1944 r. nie uczestniczy. W momencie przystpienia Armii Sowieckiej do rozbrajania oddziaw AK, II batalion 77 pp AK zdoa wycofa si do Puszczy Rudnickiej. Cho por. ?Krysia? rozformowa dowodzona przez siebie jednostk, nie poszed jednak do rosyjskiej niewoli. Na czele nieduego kadrowego oddziau zoonego z najlepszych onierzy, powrci na swj macierzysty teren, w rejon Naczy i Radunia. Zdecydowa si na wiadome pozostanie na ?Ziemiach Utraconych?, w celu dalszego organizowania polskiego ruchu niepodlegociowego, ktrego obecno wydawaa si celowa w przypadku zwoania konferencji pokojowej, ktra - jak sdzono - przesdziaby o przyszoci Kresw II RP. Wobec ustale jataskich nadziej te byy jednak daremne. Cokolwiek by nie rzec, komendant ?Krysia? nie pozostawi ludzi, ktrzy mu ufali, na asce ?wadzy nieludzkiej?.
Dowodzcy wwczas Nowogrdzkim Okrgiem AK ppk Maciej Kalenkiewicz ?Kotwicz? powierzy mu kierowanie caoci pracy organizacyjnej i bojowej w pnocnej czci Obwodu Lida. Sie konspiracyjna tworzyy tu struktur organizacyjn okrelan jako Zgrupowanie ?Pnoc?, skadajc si z 7 kompanii terenowych oraz kilkunastu drobnych grup samoobrony (o charakterze partyzanckim). Por. ?Krysi?, ktry przybra w tym czasie pseudonim ?Mciciel?, oprcz osobistego oddziau dyspozycyjnego podlegao kilka innych grup samoobrony operujcych na tym terenie. Wykonay one szereg uderze w oddziay NKWD, ich agentur i sowieck administracj, chronic ludno przed terrorem nowego okupanta. Wobec ogromnego nasycenia terenu wojskami sowieckimi i nasilenia terroru NKWD wobec spoeczestwa polskiego, wydarzenia miay czsto bardzo dynamiczny charakter - np.: w sierpniu 1944 r., w cigu jednego dnia oddzia ?Krysi? bi si trzykrotnie z penetrujcymi wioski Sowietami (koo wsi Hermany rozproszy sowieck grup operacyjn przeprowadzajc aresztowania, odpar atak NKWD na postoju w chutorze koo Butrymacw i w odwet za spacyfikowanie tej miejscowoci wykona odwetowa zasadzk, w ktrej zabi 7 sowietw, w tym mjr Konarczuka - ?Gieroja Sowietskowo Sajuza?).
W okresie od sierpnia 1944 r. do stycznia 1945 r. oddziay podlegajce komendantowi ?Krysi? wykonay kilkadziesit akcji z zakresu samoobrony. Por. ?Krysia? chroni ludno przed apankami i poborem do sowieckiego wojska, przed aresztowaniami NKWD, zwalcza agentur sowieckich sub specjalnych. Osobicie dowodzi atakiem poczonych grup ?Hajduka?, ?Groma?, ?Zemsty? i ?miaego? na miasteczko Ejszyszki, w celu rozbicia aresztu Rejonowego Oddziau NKWD. Akcja powioda si, wolno odzyskao 34 winiw (w czasie walki polego dwch partyzantw).
Organizujc polsk spoeczno do walki z komunistycznym zaborc, komendant ?Krysia? opowiada si za podjciem wspdziaania z ruchami oporowymi innych spoecznoci narodowych, pozbawionych wolnoci przez Zwizek Sowiecki. Wiadomo, e prowadzi jakie rozmowy z Biaorusinami, wiadomo, e mia jakie kontakty z konspiracj litewsk - na Litwie etnicznej. Dopiero teraz przedstawiciele owych spoecznoci dostrzegli, e najwikszym zagroeniem dla ich wolnoci jest wprowadzany przez Rosjan system komunistyczny.
Por. Jan Borysewicz ?Krysia? poleg 21 stycznia 1945 r. w walce z zasadzk zorganizowan przez grup operacyjn 105 Oddziau Pogranicznego NKWD koo wsi Kowalki pod Nacz. Ciao komendanta, pozostawione przez podkomendnych podczas odwrotu w niegu, wpado w rce bolszewikw. Sowieci obwozili je potem po terenie, prezentujc je ludnoci. mier legendarnego dowdcy miaa zama ducha oporu ludnoci polskiej.
Penicy obowizki komendanta Okrgu AK Nowogrdek wyda rtm Jan Skorb ?Boryna? wyda specjalny rozkaz - przypominajcy posta por. Jana Borysewicza. Pisa o nim m.in. ?Odszed od nas na zawsze onierz, ktremu przez kilka lat w krwawych zmaganiach z wrogiem or nie ciy. Smutna Ziemia Kresowa wypiewaa Mu jeszcze w kolebce swoj tskn pie przezna[cze]nia syna ludu na trudy i znoje.Twarde, onierskie ycie codzienne uksztatowao prawy i silny charakter, dlatego te niestrudzenie szed wytknit drog, walczc o wschodnie rubiee Rzeczypospolitej Polskiej i o Wolno swojego narodu. Wiernym by synem Ziemi Kresowej, wyrs z niej i ycie swoje Jej odda. Nauczy swoim przykadem [...] synw ziemi kresowej kocha strony ojczyste, swj lud, prawd ycia i sprawiedliwo?.
W konspiracyjnym biuletynie wydawanym przez podkomendnych por. ?Krysi? - jego adiutant, Micha Rzuchowski ?Szary? - opublikowa wspomnienie o swym dowdcy. Poleg w kilka dni pniej, 6 lutego 1945 r. w Bodziszkach, wraz z omioma onierzami grupy ?Hajduka? i dwoma mieszkacami wioski.
Walka trwaa jednak dalej. Nastpca ?Krysi?, a wkrtce take ostatni p.o. komendanta Okrgu AK Nowogrdek - por. Ludwik Nienartowicz ?Mazepa? - stara si uratowa jak najwicej z dorobku organizacyjnego Jana Borysewicza. Jak zeznawa pniej przed ledczym NKWD jeden z dowdcw wileskiej AK kpt. Jerzy Bronikowski ?Czarny?, nowy komendant okrgu tak zachca liderw konspiracji wileskiej do wytrwania ?na straconych posterunkach?:
?Co organizowa ojciec ?Krys[ia]? - pisa w swoim pimie ?Mazepa? - nam rzuci nie wolno, a trzeba prowadzi [dalej] jego idee. Dalej ?Mazepa? opisywa o zasugach ?Krysia? przed AK, o organizacji ich oddziaw, jego walk przeciwko wadzy radzieckiej itd. W planach swoich ?Mazepa? zamierza nawiza czno z biaoruskimi nacjonalistycznymi organizacjami, poderwanie narodu biaoruskiego do walki z wadz radzieck i inne przedsiwzicia. Od tego czasu ?Mazepa? wzi w swoje rce dowdztwo Nowogrdzkiego Okrgu. Powinienem nadmieni, e w rozmowie ze mn ?Mazepa? przedstawi swoje dalsze plany, mwi mi, e koniecznie trzeba AK przemianowa, tj. jak si wyrazi zmieni szyld i pod drugim szyldem prowadzi dalsz walk z wadz radzieck?.
Wiosn 1945 r. oddziay podlege do niedawna por. ?Krysi? kontynuoway walk z sowietami. Stopniowo jednak demobilizowano je, a onierzy zgodnie z rozkazem dowdztwa, wysyano w transportach ?repatriacyjnych? za lini Curzona. Dwa oddziay ?Krysiakw? przeszy granice jatask w broni w rku, staczajc walki z NKWD i po ?polskiej stronie? - znw z NKWD oraz UBP i KBW. Na Ziemi Nowogrdzkiej pozostay jednak nadal liczne grupy zbrojne wywodzce si z AK, walczce w obronie spoeczestwa polskiego do pocztku lat pidziesitych.

Komendant ?Krysia? zosta pomiertnie w 1945 r. odznaczony przez Delegata Si Zbrojnych - Krzyem Virtuti Militari V kl.
Miejsce pochwku por. ?Krysi? pozostaje do dzisiaj nieznane.